Evrim 96 — Yaratılıştan Haşre -I
İlk Yaratılışa Bak, Haşirde Yakîne Ulaş
Kur’an yeniden dirilişi anlatırken bizi neden ilk yaratılışa yöneltir?
- “Önemli olan Allah’ın yaratmış olmasıdır; nasıl yarattığını bilmemizin bir önemi yoktur.”
- “Mucizevi bir şekilde, sebeplere bağlamadan, ilmin izah edemeyeceği, aklın idrak edemeyeceği bir şekilde yaratıldık. ”
Bu cümleler ilk bakışta yaratılışın ilahî kaynağını vurguluyor gibi görünebilir. Fakat yaratılışın nasıl gerçekleştiğini düşünmeyi ve araştırmayı gereksizleştirdiğinde, Kur’an’ın insanı yönelttiği önemli bir alandan uzaklaşır. Çünkü Kur’an, yeniden dirilişi anlatırken defalarca insanın kendi oluşumunu, yeryüzünün canlanmasını ve göklerin yaratılışını hatırlatır. Henüz görmediğimiz ahiret hayatını, içinde bulunduğumuz yaratılıştan hareketle düşünmemizi ister.
Haşir ve ahiret, Kur’an’ın ana konularındandır. Said Nursî’nin “Kur’ân’ın dörtten birisi haşir ve âhirettir ve bin âyâtıyla onun ispatına çalışır ve onu haber verir” sözü de bu ağırlığa dikkat çeker. (Şuâlar — Yedinci Mesele, Risale-i Nur Enstitüsü) Buradaki meselemiz oranı belirlemek değil, Kur’an’ın yeniden dirilişi hangi delillerle insanın anlayışına yaklaştırdığını görmek olacaktır.
Kur’an’ın birçok pasajında ilk yaratılış, yeniden yaratmanın mümkün olduğuna ve Allah’ın buna kudretinin yettiğine delil olarak sunulmaktadır. Bu ilişkiyi gözden kaçırdığımızda, yaratılışın neden düşünülmesi gerektiğine ilişkin önemli bir gerekçeyi de gözden kaçırmış oluruz.
1. İlk yaratılışa bakma emri ile ahiret yaratılışı aynı ayette
Ankebût sûresinin 19–20. ayetleri, yaratılışın başlaması ve tekrarı üzerinde durur. 19. ayette Allah’ın yaratmayı nasıl başlattığı ve ardından onu tekrar edeceği hatırlatılır. (Açık Kuran — Ankebût 29:19) Özellikle 20. ayet ise insanın bakışını açıkça yeryüzüne yöneltir:
“Yeryüzünde dolaşın da yaratılışın nasıl başladığına nazar edin. Sonra Allah son yaratılışı gerçekleştirecektir…”
Ankebût 29:20(Açık Kuran)
Ayetin merkezindeki ifade şudur:
فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ
“Öyleyse yaratılışın nasıl başladığına nazar edin.”
Ayette kullanılan فَانْظُرُوا (fenzurû) fiili yalnızca gözle bakmayı ifade etmez. Nazar, Arapça düşünce geleneğinde gözlem, tefekkür, inceleme ve delilden sonuca ulaşmayı da kapsayan geniş bir kavramdır. Türkçedeki “nazariye”, Arapçadaki nazariyya da aynı kökten gelir. Ayetin “Yeryüzünde dolaşın ve yaratılışın nasıl başladığına nazar edin” demesi, yaratılışın başlangıcı hakkında gözlem yapmaya, düşünmeyi, açıklamalar geliştirmeye ve bunları deliller üzerinden değerlendirmeye açık bir çağrıdır.
Burada yaratılışın başlangıcına bakılması istenir; hemen ardından ahiret yaratılışı anılır. Böylece ilk yaratılış üzerinde düşünmek ile yeniden yaratmayı anlamak aynı düşünce akışında buluşur. Bu ayet, ilk yaratmanın haşre delil olduğunu gösterir.
Bundan belirli bir modern bilimsel teorinin doğrudan ayette bildirildiği sonucu çıkmaz. Ayet, hangi araştırma aracının kullanılacağını veya hangi modelin doğru çıkacağını söylemez. Fakat yaratılışın başlangıcını düşünmeyi gereksiz sayan bir tutumu da desteklemez.
İlk yaratılışın gözlenebilir yönleri ve araştırılabilir izleri, ahiret üzerine düşünürken başvurabileceğimiz bir alan olarak önümüze konulmaktadır.
2. Birinci delil: İnsanın kendi yaratılışı
Yâsîn sûresinde yeniden dirilişe itiraz eden insan, çürümüş kemiklerin nasıl canlanacağını sorar. Kur’an, bu itirazı insanın kendi yaratılışını unutmasıyla ilişkilendirir. Cevap şudur:
“Onları ilk başta yaratmış olan diriltecek.”
Yâsîn 36:79. (Açık Kuran)
İnsan, ölümünden sonraki dağılmaya bakarken kendisinin daha önce nasıl meydana geldiğini gözden kaçırmaktadır. Pasajın başında nutfeden yaratılışın hatırlatılması bu yüzden önemlidir: İtiraz eden kişinin mevcut varlığı, itirazının önüne delil olarak konulur.
Meryem 19:66–67’de de ölümden sonra yeniden hayata dönmeyi yadırgayan insana, daha önce hiçbir şey değilken yaratılmış olduğu hatırlatılır. İsrâ 17:49–51’de yeniden hayata kimin döndüreceği sorusunun cevabı yine ilk yaratandır. (Meryem 19:66–67 — Açık Kuran, İsrâ 17:49–51 — Açık Kuran)
Kāf sûresi aynı düşünceyi kısa bir soruda toplar:
“Düşünseler ya, ilk yaratışta acze düştük mü?”
Kāf 50:15. (Açık Kuran)
Bu delillendirmenin hareket noktası açıktır: İlk yaratılışı gerçekleştiren Allah’ın yeniden yaratmaya kudretinin yetmeyeceği neden düşünülsün?
Burada insanın ilk yaratılışı yalnızca uzak geçmişteki bir başlangıç değildir. Her insanın meydana gelişi de bu düşünmenin konusudur. Hac 22:5, daha başında yeniden dirilişten kuşku duyanlara seslenir; ardından toprak, nutfe, alaka ve mudğa ifadeleriyle insanın oluşumuna, rahimdeki gelişimine, doğumuna ve hayatının sonraki dönemlerine dikkat çeker. Aynı pasaj yeryüzünün yağmurla canlanmasını da hatırlatarak Allah’ın ölüleri diriltmeye kudretinin yettiği sonucuna ulaşır. (Hac 22:5–7 — Açık Kuran)
Kıyâme 75:36–40’ta insanın nutfeden başlayarak oluşması ve erkek-dişi olarak meydana gelmesi anlatıldıktan sonra şu soru gelir:
“Peki bütün bunları yapan ölüleri diriltemez mi?”
Kıyâme 75:40. (Açık Kuran)
Mü’minûn 23:12–16’da ise yaratılış aşamalarını anlatan bölüm, ölümün ve kıyamet gününde diriltilmenin hatırlatılmasıyla tamamlanır. Bu nedenle pasajı yalnızca insanın gelişimi hakkında bilgi veren bağımsız bir metin gibi okumak, devamındaki ahiret bağını eksik bırakır. (Mü’minûn 23:12–16 — Açık Kuran)
“İnsan neden yaratıldığına bir baksın” — ardından yeniden diriliş
Târık sûresi, ilk yaratılışa bakmak ile yeniden dirilişi düşünmek arasındaki ilişkiyi özellikle açık bir akış içinde kurar. Önce insanın dikkati kendi yaratılışına yöneltilir:
“Öyleyse insan neden yaratıldığına bir baksın.”
Târık 86:5 (Açık Kuran)
Buradaki “neden”, “niçin?” değil, “hangi şeyden?” anlamındadır. Ardından 6–7. ayetlerde insanın yaratılışının maddî başlangıcı hatırlatılır. Bu bakma çağrısından yalnızca üç ayet sonra ise şöyle buyrulur:
“Şüphesiz O, onu geri döndürmeye elbette kadirdir.”
Târık 86:8 (Açık Kuran)
Hemen sonraki ayette de bu geri dönüşün ahiret bağlamı belirginleşir:
“O gün bütün sırlar ortaya dökülecek…”
Târık 86:9. (Açık Kuran)
Dolayısıyla burada insanın yaratılışından söz edilmesi, ardından gelen diriliş ve hesap anlatısından bağımsız değildir. İnsan önce kendi başlangıcına bakmaya çağrılır; ardından onu ilk defa meydana getiren Allah’ın yeniden diriltmeye de kadir olduğu hatırlatılır. Kur’an Yolu tefsiri de pasajı insanın kendi yaratılışına bakarak öldükten sonra dirilmeyi ve ahiret gerçeğini değerlendirmeye davet edilmesi şeklinde açıklar. (Târık 86:5–8 — Açık Kuran)
Buradaki düşünce şöyle özetlenebilir: Seni ilk defa meydana getiren kudret, seni ölümünden sonra yeniden meydana getirmeye de kadirdir.
Bu yüzden Târık sûresindeki bakma çağrısı, yalnızca insanın hangi maddeden yaratıldığı hakkında bilgi edinmesiyle sınırlı kalmaz. İnsanın kendi oluşumu üzerinde düşünmesi, yeniden dirilişin imkânını kavramaya yöneltilir. Pasajın devamındaki sırların açığa çıkarılması ve insanın kendisini koruyacak bir güç bulamaması anlatımı da bu düşünceyi hesap gününe bağlar. (Târık 86:9–10 — Açık Kuran)
Vâkıa 56:57–62’de de insanın oluşumu ve ölüm birlikte ele alınır; ilk yaratılışın biliniyor olması, düşünüp sonuç çıkarmanın dayanağı yapılır:
“Hiç kuşkusuz ilk yaratılışınızı biliyorsunuz; düşünüp ibret alsanıza!”
Vâkıa 56:62. (Açık Kuran)
Önemli olan, insanın meydana gelişinin ayetlerin kendi bağlamında yeniden dirilişi düşünmeye hizmet etmesidir.
İlk yaratılışın haşre delil olabilmesi için onun bütün mekanizmalarını çözmüş olmamız gerekmez. Kur’an’ın kurduğu delillendirmede, ilk yaratılışın gerçekleşmiş olması zaten temel dayanaktır. Onun oluş tarzını öğrenmek ise bu dayanağı ortadan kaldırmaz; daha somut ve daha derin biçimde kavramamıza yardımcı olabilir.
Başlatan, tekrar etmeye de kadirdir
Yaratmayı başlatma ve ardından tekrarlama ilişkisi Yûnus 10:4, Rûm 30:11 ve 30:27’de de görülür. Yûnus 10:4 bu tekrarı insanların yaptıklarının karşılığını görmesiyle; Rûm 30:11 ise Allah’a dönüşle ilişkilendirir. (Yûnus 10:4 — Açık Kuran, Rûm 30:11 — Açık Kuran, Rûm 30:27 — Açık Kuran)
Yûnus 10:34 ve Neml 27:64’te aynı düşünce, Allah’tan başka ilah edinilen varlıkların sorgulanmasıyla birlikte kullanılır. Dolayısıyla yaratılış delili, bazı pasajlarda tevhid ile ahireti aynı düşünce içinde buluşturur. (Yûnus 10:34 — Açık Kuran, Neml 27:64 — Açık Kuran)
Tâhâ 20:55 ve Nûh 71:17–18 ise insanın toprakla ilişkisini başlangıç, ölüm ve yeniden çıkarılış boyunca sürdürür. Nûh sûresindeki yerden bitirip yetiştirme anlatımının ardından, insanın yere döndürülmesi ve yeniden çıkarılması gelir. İlk oluş ile sonraki diriliş birbirinden kopuk bırakılmaz. (Tâhâ 20:55 — Açık Kuran, Nûh 71:17–18 — Açık Kuran)
3. İkinci delil: Alıştığımız süreçler neden haşre delil olmasın?
Kur’an’ın yeniden dirilişi düşünmek için gösterdiği örneklerden biri, kurumuş toprağın yağmurla canlanmasıdır. Fâtır 35:9’da rüzgârların bulutları harekete geçirmesi ve yağmurun yeryüzüne hayat vermesi anlatılır. Ardından:
“İşte öldükten sonra dirilme de böyle olacaktır.”
Fâtır 35:9. (Açık Kuran)
Burada delil olarak gösterilen şey, insanın hiç karşılaşmadığı sıra dışı bir olay değildir. Bildiği, gördüğü ve zamanla alıştığı bir oluş dizisidir.
Birinci yaratılış bize sıradan görünüyorsa, bunun sebebi mutlaka basit olması değildir; ona alışmış olmamız da olabilir.
Bir çocuğun dünyaya gelmesini, bir tohumun gelişmesini veya kurumuş arazinin yeniden yeşermesini olağan karşılamamız, bunların düşünmeye değmediğini göstermez. Alışkanlık, bir olayı daha anlaşılır hale getirebildiği gibi onun üzerinde yeniden düşünme ihtiyacını da örtebilir.
Get Yaratılış Ayetleri’s stories in your inbox
Join Medium for free to get updates from this writer.
Rûm sûresi tam bu noktada dikkatimizi tazeler:
“Allah’ın rahmetinin izlerine bir bak: Ölü toprağa nasıl can veriyor! İşte ölüleri diriltecek olan da O’dur.”
Rûm 30:50. (Açık Kuran)
Ayet yalnızca bir sonuç bildirmez; muhatabını gerçekleşen olaya bakmaya çağırır. Önceki ayetlerde rüzgâr, bulut ve yağmurdan söz edilmiş olması da önemlidir. İnsan, çevresinde işleyen bir süreç üzerinden düşünmeye davet edilmektedir. (Rûm 30:50 — Açık Kuran)
Fussilet 41:39’da kuru toprağın canlanması, ona hayat verenin ölüleri de diriltebileceği sonucuna bağlanır. Kāf 50:9–11’de yağmur, bahçeler, tahıllar ve hurmalar anlatıldıktan sonra insanların mezardan çıkışı aynı çerçevede hatırlatılır. (Fussilet 41:39 — Açık Kuran, Kāf 50:9–11 — Açık Kuran)
A‘râf 7:57, Rûm 30:19 ve Zuhruf 43:11 de yeryüzündeki canlanmayı yeniden dirilişle ilişkilendirir. Farklı surelerde tekrarlanan bu ilişki, geçici bir benzetme değil, Kur’an’ın tekrar tekrar başvurduğu bir düşünme yoludur. (A‘râf 7:57 — Açık Kuran, Rûm 30:19 — Açık Kuran, Zuhruf 43:11 — Açık Kuran)
Bununla birlikte, toprağın canlanması ile insanın ahirette diriltilmesinin aynı biyolojik mekanizmayla gerçekleşeceği sonucu çıkarılamaz. Benzetmenin dayanağı, bütün ayrıntıların özdeşliği değil, hayat veren kudrettir. İlk olay, ikincisinin bütün fiziksel aşamalarını açıklamak için değil, onu imkânsız sayan düşünceyi sorgulamak için gösterilir.
4. Üçüncü delil: Gökleri ve yeri yaratan bizi yeniden yaratamaz mı?
Kur’an, insanın yeniden yaratılmasını yalnızca bedeninin oluşumu veya yeryüzündeki canlanma üzerinden düşündürmez. Bakışı göklere ve yere de genişletir.
Yâsîn sûresinde çürümüş kemiklere ilişkin itiraz cevaplandıktan sonra şu soru gelir:
“Gökleri ve yeri yaratan Allah onların benzerini yaratmaya kādir değil mi?”
Yâsîn 36:81. (Açık Kuran)
İsrâ 17:99’da gökleri ve yeri yaratan Allah’ın insanları yeniden yaratmaya da kadir olduğu belirtilir. Ahkāf 46:33’te ise gökleri ve yeri yaratmakla acze düşmeyen Allah’ın ölüleri diriltmeye kudretinin yettiği hatırlatılır. (İsrâ 17:99 — Açık Kuran, Ahkāf 46:33 — Açık Kuran)
Böylece insanın kendi bedeni hakkındaki sorusu, çok daha geniş bir varlık alanı içinde ele alınır. Kendi yeniden kuruluşunu imkânsız gören insana, içinde bulunduğu kâinatın yaratılışı gösterilir.
Enbiyâ 21:104 de göklerin dürülmesi anlatımı içinde ilk yaratma ile yeniden yaratmayı bir araya getirir. Bu, ayeti belirli bir kozmolojik modele dönüştürmeden okunmalıdır: Pasajın bildirdiği şey, yaratılışın ve yeniden yaratılışın ilahî kudretin dışında olmadığıdır. (Enbiyâ 21:104 — Açık Kuran)
Rûm 30:27’deki, lafzen “Bu O’nun için daha kolaydır” diye çevrilebilen ifade de bu ilişkiyi pekiştirir. Bu söz, Allah’ın ilk yaratılışta zorlandığı veya sonradan tecrübe kazandığı anlamına gelmez. Nitekim bazı müfessirler ifadeyi “pek kolaydır” şeklinde anlamıştır. Karşılaştırmalı okuyuşta ise insanın kavrayışına hitap eden bir kıyas söz konusudur: İlkini gerçekleştiren kudretin ikincisinden âciz olduğu neden düşünülsün? (Rûm 30:27 — Açık Kuran)
Burada önemli bir ayrımı korumalıyız: Yeniden yaratmanın mümkün olduğunu göstermek ile onun gelecekte gerçekleşeceğini bildirmek aynı şey değildir. Kur’an ilk yaratılışı hatırlatarak imkânsızlık itirazını karşılar; dirilişin gerçekleşeceğini ise ayrıca ilahî vaat olarak bildirir. Yûnus 10:4, yaratma ve tekrar yaratmayı bu vaatle aynı ayette buluşturur. (Yûnus 10:4 — Açık Kuran)
5. “Allah yarattı” demek, “nasıl?” sorusunu kapatır mı?
Bu ayetler birlikte düşünüldüğünde, yaratılışın nasıl gerçekleştiğini bütünüyle önemsizleştirmek güçleşir. Bunun başka bir açık örneği Ğâşiye sûresindeki sorudur:
“Devenin nasıl yaratıldığına bakmıyorlar mı?”
Ğâşiye 88:17, mealen. (Açık Kuran)
Burada yaratılışın Allah’a nispet edilmesi, ona bakma çağrısını ortadan kaldırmamaktadır. “Yaratılmış olmak” ile “üzerinde düşünülebilir olmak” aynı ifadede buluşur.
Buradaki “nasıl yaratıldığına” (كَيْفَ خُلِقَتْ) sorusunu yalnızca devenin mevcut anatomik yapısına bakmakla sınırlandırmak gerekmez. Kur’an’daki خلق (halq) fiili geniş bir yaratma alanını ifade eder; bir şeyin ilk ortaya çıkarılışını (ibdâ) da, belirli bir biçim ve düzen içinde oluşturulup inşa edilmesini (inşâ) da kapsayabilecek bir kullanıma sahiptir. “Nasıl yaratıldı?” sorusu, yalnız “nasıl bir yapıya sahip?” değil, “nasıl ortaya çıktı ve nasıl bu biçimi aldı?” sorularını da içine alabilecek genişliktedir. (Ğâşiye 88:17 — Açık Kuran)
Câsiye 45:3–5’te de insanın yaratılışı, canlılar, gece ile gündüzün değişmesi, “gökten indirdigi şeyle” yüzünün canlanması ve rüzgârlar ayet olarak sunulur. Burada yalnızca varlıklar değil, oluşlar ve işleyişler de düşünmenin konusudur. (Câsiye 45:3–5 — Açık Kuran)
Bu nedenle kâinattaki ayetlere bakmayı yalnızca bir nesnenin karşısında hayranlık duymakla sınırlamak gerekmez. Onun oluşumunu, ilişkilerini ve işleyişini incelemek de bu tefekkürün bir parçası olabilir.
Daha isabetli ayrım şudur: Kur’an yaratılışın fiziksel ve biyolojik mekanizmalarını ayrıntılı bir bilimsel model halinde açıklamaz; fakat yaratılışa bakmayı ve ondan anlam çıkarmayı ister. Bilimsel araştırmaların bu bakışa nasıl katkı sağlayabileceği ayrı bir meseledir. Fakat daha başlangıçta araştırmanın kapısını kapatmak, ayetlerin yönelttiği alanı daraltır.
6. Hz. İbrahim’in sorusu: İman ile “nasıl?” yan yana
Bakara sûresindeki Hz. İbrahim kıssası, iman ile daha fazla anlama ve görme arzusunun birbirine karşıt olmadığını gösterir:
رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى
“Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster.”
Bakara 2:260. (Açık Kuran)
Kendisine inanıp inanmadığı sorulduğunda Hz. İbrahim, inandığını belirtir; talebini kalbinin tatmin olmasıyla açıklar. Böylece ayet, mevcut imanı ve daha ileri bir itminan arayışını aynı anlatıda buluşturur. (Bakara 2:260 — Açık Kuran)
Hz. İbrahim’in talebi, “Diriliş yoktur” demek değildir. İnandığı hakikatin nasıl gerçekleştiğini görmek istemektedir. Dolayısıyla bu kıssadan çıkarılabilecek önemli derslerden biri şudur:
“İnandım” demek, “Artık görmek, anlamak ve nasıl olduğunu sormak istemiyorum” demek değildir.
Burada anlatılan hadise, herkesin tekrarlayabileceği bir bilimsel deney yöntemi değildir. Kıssayı böyle sunmak yanlış olur. Fakat onu, iman eden kişinin bütün sorularını susturması gerektiğine dayanak yapmak da mümkün değildir.
Bir hakikati kabul etmek ile o hakikatin gerçekleşmesini görerek kalben daha fazla tatmin olmak birbirinden farklıdır. Hz. İbrahim’in sorusu, bu farkı görünür hale getirir.
7. Yakîn için uzmanlık mı, tefekkür mü?
Buraya kadar söylenenlerden, “Bilimsel araştırma yapmayan herkesin imanı zorunlu olarak taklidîdir” sonucu çıkarılmamalıdır. Kur’an’ın istediği yalnız bilgi biriktirmek değil, nazar etmek, düşünmek ve ibret almaktır. Bu yüzden laboratuvardaki bilim insanı da, gökyüzünün altında yaratılışı temaşa eden çoban da aynı tefekkür yolunun yolcusu olabilir. Dört duvar arasında yaşayan bir akademisyene göre; kuzunun doğumuna şahit olan, toprağın yarılıp başağın çıkışını, yağmurla kurumuş arazinin canlanışını ve o başağın ekmeğe dönüşmesini temaşa eden bir çobanın imanı çok daha derin ve ulvî olabilir. Hangisinin yakîne daha çok yaklaşacağını unvan değil, bakışın derinliği belirler.
Zâriyât 51:20–21, yeryüzünde ve insanın kendisinde kesin inanç sahipleri için ayetler bulunduğunu bildirir. Tefsirler burada geçen mûkınîn ifadesini, ibretle bakıp düşünerek inancını temellendiren veya pekiştiren insanlarla ilişkilendirir. (Zâriyât 51:20–21 — Açık Kuran)
Bu bakış yalnızca uzmanlara açık değildir. Bir çiftçinin toprağa, bir annenin çocuğunun gelişimine veya herhangi bir insanın kendi bedenine dikkatle bakması da tefekkürün başlangıcı olabilir. Bilimsel uzmanlık, yakînin ön şartı değildir; fakat araştırma, düşünmenin önündeki malzemeyi genişletebilir.
Âl-i İmrân 3:190–191’de göklerin ve yerin yaratılışını düşünenler, bu düşünceyi varlığın anlamına ve Allah’a yönelişe taşırlar. Yaratılışın boş yere olmadığına ilişkin değerlendirme ile ahiret sorumluluğu aynı pasajda buluşur. (Âl-i İmrân 3:190–191 — Açık Kuran)
Buradan hareketle eleştirilecek tutum, her ayrıntıyı bilmemek değildir. İnsan bilgisinin sınırları vardır. Eleştirilecek tutum, yaratılış üzerinde düşünmeyi gereksiz saymak ve “nasıl?” sorusunu daha sorulmadan kapatmaktır.
“Henüz bilmiyoruz” demek ile “Bilinemez; araştırmanın da anlamı yok” demek aynı şey değildir.
Birincisi bilginin mevcut sınırını kabul eder. İkincisi ise araştırılabilecek alanları da peşinen kapatabilir.
Evrimi reddetmek uğruna yaratılışın delillerinden uzaklaşmayalım
Burada canlıların ortak bir atadan geldiği üzerine kuruluevrim karşıtlığını dinî bir gereklilik olarak görenlerin de üzerinde düşünmesi gereken bir soru vardır: Allah’ın yaratmasını savunduğumuzu düşünürken, yaratılışın nasıl gerçekleştiğini anlamamıza yardımcı olan bulgulara gözlerimizi kapatıyor olabilir miyiz?
Câsiye 45:3–5, insanın yaratılışını, diğer canlıları ve tabiatın işleyişini üzerinde düşünülecek ayetler olarak gösterir. Dolayısıyla mümin açısından canlıların varlığı kadar oluşumları, birbirleriyle ilişkileri ve geçirdikleri süreçler de tefekkürün konusu olabilir. Bu, bilimsel bir teoriyi Kur’an ayetiyle özdeşleştirmek değil, bilimsel araştırmaların incelediği tabiatı iman açısından anlamlandırmaktır.
Evrimsel biyoloji, canlıların tarihini yalnızca soyut varsayımlarla değil; fosiller, genetik veriler ve anatomik karşılaştırmalar gibi birbirini tamamlayan kanıtlarla araştırır. İnsanın geçmişine ilişkin fosil ve genetik bulgular da bizi diğer canlılarla bağlantılı uzun bir oluşum tarihinin içinde değerlendirmemizi sağlar. Canlıların hangi süreçlerden geçerek meydana geldiğini öğrenmek, onları Allah’ın yaratmasının dışında görmek zorunda olduğumuz anlamına gelmez.
Ankebût 29:20’de yaratılışın başlangıcına bakma çağrısının hemen ardından ahiret yaratılışının anılması bu bakımdan önemlidir. Ayet, ilk yaratılışa bakışla yeniden yaratma kudretini düşünmek arasında bir ilişki kurar. Bu ilişkiden hareketle, yaratılışın geçmişini araştıran bilimlerin ortaya koyduğu sağlam bulguları değerlendirmek de söz konusu tefekkürü genişletmenin bir yoludur
Târık sûresinde de insan kendi yaratılışının başlangıcına bakmaya çağrılır; birkaç ayet sonra da Allah’ın onu yeniden yaratmaya kadir olduğu hatırlatılır. Delilin dayanağı, insanın nasıl meydana geldiğinin açıklanamaması değil, insanın meydana gelmiş olmasıdır. Öyleyse bu oluşumu daha iyi anlamamızı sağlayan bir açıklama, neden kendiliğinden haşre imanımızın karşısına yerleştirilsin?
Bu yaklaşımın modern dönemde dikkat çekici örneklerinden biri Muhammed İkbal’dir. Evrim fikrini Kur’an’a zorunlu olarak karşıt görmeyen İkbal, Kıyâme 75:36–40’ta insanın ilk yaratılışından yeniden dirilişe geçiş yapan ayetleri aktardıktan hemen sonra şöyle der:
“Evrimi milyonlarca yıl sürmüş bir varlığın, hiçbir işe yaramayan bir şeymiş gibi bir kenara atılması son derece ihtimal dışıdır.”
İkbal burada insanın milyonlarca yıllık evrimsel yaratılış tarihini, ölümün onun hikâyesinin sonu olmadığı üzerine düşünmenin bir malzemesi hâline getirir. Böylece evrimsel yaratılış, haşrin ve inancın karşısına konulan bir tehdit değil, ilk yaratılıştan hareketle ahiret yaratılışını düşünmenin bir imkânına dönüşür.
Buradan çıkaracağımız sonuç, “Evrimi kabul etmeyen herkes Allah’ın ayetlerini inkâr etmektedir” değildir. Bir bilimsel açıklamayı eleştirmekle vahyi inkâr etmek aynı şey olmadığı gibi, bir insanın imanının derecesini biyoloji bilgisiyle ölçemeyiz. Fakat kanıtları inceleyerek eleştirmek ile din adına sonucu baştan belirleyip kanıtları görmezden gelmek de aynı şey değildir. İtirazımız, araştırmaya ve değerlendirmeye daha başlangıçta kapıyı kapatan bu ikinci tutumadır.
Zâriyât 51:20–21’de insanın kendisindeki ve yeryüzündeki ayetlere bakması istenir. Bu bakışla deliller üzerinde düşünerek inancımızı temellendirmek veya pekiştirmek gerekir. Buradan hareketle şu uyarıyı yapabiliriz: Evrimi reddetme çabası, yaratılış üzerine düşünerek haşre imanımızı derinleştirebileceğimiz bir yolu kendi elimizle kapatmamıza dönüşmesin.
Evrimsel biyoloji haşri bilimsel olarak kanıtlamaz; onu kabul etmek de kişiyi kendiliğinden daha güçlü bir imana ulaştırmaz. Burada savunduğumuz şey daha belirgindir: Yaratılışın araştırılabilir geçmişine dair bilgimiz, imanî tefekkürümüzün malzemesi olabilir. Bu bilgiyi sırf evrimsel bir açıklamanın parçası olduğu için peşinen dışlamak, ondan çıkarabileceğimiz anlamları da görmemizi engelleyebilir.
İmanımızı korumak adına, imanımızı derinleştirmeye vesile olabilecek yaratılış bilgisine sırt çevirmeyelim. Evrimi reddetme kararlılığımız, Kur’an’ın bakmamızı istediği yaratılışa bakma cesaretimizden daha güçlü olmasın.
Sonuç: Yaratılışı bilinmezliğe hapsetmek, haşrin delillerinden uzaklaşmaktır
Kur’an’ın yaklaşımı, “Yaratılışın nasıl gerçekleştiğini bilmeyin; yalnızca yeniden dirileceğinize inanın” şeklinde özetlenemez. İncelediğimiz pasajlar, bunun tersine, insanın kendi oluşumunu ve çevresindeki yaratılışı düşünmesini ister. İlk yaratılış, yeniden yaratma kudretini anlamanın dayanağı olarak gösterilir. (Ankebût 29:19–20 — Açık Kuran)
Bu nedenle yaratılışın araştırılabilir yönlerini bilinmezliğin arkasına itmek, yalnızca bilimsel merakı sınırlamak değildir. Kur’an’ın haşri düşünmek için önümüze koyduğu bir alanla ilişkimizi de zayıflatır.
Yaratılışı bilinmezliğe hapsetmek, haşrin delillerinden uzaklaşmaktır.
Bu cümle, yaratılışın her ayrıntısını çözebileceğimiz veya haşre inanmak için bütün mekanizmaları bilmemiz gerektiği anlamına gelmez. Söylediği şey daha belirgindir: Kur’an’ın bizi bakmaya çağırdığı yerde, bakmayı gereksiz ilan etmemeliyiz.
İlk yaratılışa alışmış olmamız, onun düşünülmeye değerliğini azaltmaz. Henüz görmediğimiz dirilişe şaşırırken, içinde yaşadığımız oluşu sıradan saymak üzerinde durulması gereken bir tutumdur.
“Allah yarattı” cümlesi, araştırmanın sonu değildir; mümin için araştırmanın başlangıcı da olabilir.
Vâkıa sûresindeki hatırlatma, bu düşünceyi özetler:
“Hiç kuşkusuz ilk yaratılışınızı biliyorsunuz; düşünüp ibret alsanıza!”
Vâkıa 56:62. (Açık Kuran)
Henüz görmediğimiz dirilişi düşünürken, görüp de alıştığımız yaratılışı unutmayalım.
